De oudste universiteit van Nederland is de Universiteit van Leiden, die in 1575 werd opgericht door Willem van Oranje en tegenwoordig nog altijd bestaat. Dat is fors ouder dan de oudste universiteit van België: de in 1817 door Willem I gestichte Universiteit van Gent.

De universiteiten in dit artikel zijn evenwel ook in vergelijking met de oudste universiteit van Nederland veel ouder. Enkel de officiële stichtingsdatum is leidend voor deze ranglijst. Zo werd er al vanaf de eerste helft van de twaalfde eeuw lesgegeven in Montpellier, maar aangezien de universiteit er pas in 1289 werd gesticht valt Montpellier net buiten deze top 10 van oudste universiteiten ter wereld. Overigens zijn enkel universiteiten meegerekend die nu nog altijd bestaan en vanaf de oprichting min of meer voortdurend (met uitzondering van eventuele oorlogen) als universiteit hebben gefunctioneerd.

Zo werd de Oude Universiteit Leuven reeds in 1425 gesticht. Toen echter in 1797 het huidige België aan Frankrijk werd overgedragen werd de universiteit opgeheven. In 1817, toen België weer tot het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden behoorde, stichtte Willem I er de Rijksuniversiteit Leuven. Die werd in 1835 weer afgeschaft, en de huidige Katholieke Universiteit Leuven werd in 1834 eerst in Mechelen opgericht, verhuisde een jaar later naar Leuven en bestaat daar nog altijd. Dus alhoewel Leuven al bijzonder lang een universiteitsstad mag worden genoemd, is de universiteit er niet de oudste van België of de wereld.

10. Universiteit van Toulouse, Frankrijk – 1229 na Christus

De op negen na oudste universiteit ter wereld is de universiteit van Toulouse, die in 1229 is opgericht. Na een splitsing in de jaren 70 van de vorige eeuw is in 2007 de huidige universiteit officieel opgericht, maar omdat de oorspronkelijke universiteit – die slechts één faculteit, theologie, omvatte – daar nog altijd deel van uitmaakt, kan de op zeven na oudste universiteit van Europa zich toch bogen op een geschiedenis van bijna 800 jaar onafgebroken lesgeven. Met ruim 100.000 studenten is de universiteit van Toulouse naast één van de oudste tegenwoordig ook één van de grootste universiteiten van Frankrijk.

9. Universiteit van Napels, Italië – 1224

De universiteit van Napels heet sinds 1987 officieel Universiteit van Napels Federico II, naar Frederik II van Hohenstaufen, de keizer van het Duitse Heilige Roomse Rijk en de koning van Sicilië. Hij richtte de universiteit reeds in 1224 op, waarmee het de op acht na oudste universiteit ter wereld is. Toch is het niet de oudste universiteit van Italië. Frederik II richtte de universiteit namelijk op omdat hij vond dat de universiteiten van Padua (zie #8) en vooral Bologna (#3), in de woorden van de universiteitswebsite, “ofwel te onafhankelijk [van het Rijk, red.], ofwel teveel onder invloed van de paus stonden.” In de rijke geschiedenis van de universiteit speelde die oprichtingsgeschiedenis een belangrijke rol, want iedere nieuwe heerser trachtte weer zijn eigen stempel op de universiteit te drukken. Tegenwoordig is Napels één van de grootste en belangrijkste universiteiten van Italië, met een omvang die ruwweg hetzelfde is als die van de universiteit van Toulouse.

8. Universiteit van Padua, Italië – 1222

De universiteit van Padua werd in 1222 opgericht door een aantal vrije denkers die zich afscheidden van de universiteit van Bologna (zie #3). Die vrijheid kwam in het begin tot uiting door de non-conformistische filosofie die werd onderwezen, en is mooi verwoord in het motto van de universiteit: Universa Universis Patavina Libertas (Latijn voor, vrij vertaald, ‘Vrijheid voor Padua, volledig en voor allen geldend’). Twee wapenfeiten van de op zeven na oudste universiteit illustreren op fraaie wijze dat dit motto door de eeuwen heen hoog is gehouden. In 1678 was Elena Lucrezia Cornaro Piscopia in Padua de eerste vrouw die ooit een universitaire graad behaalde, en vanwege “opofferingen in naam van de vrijheid” tijdens de Tweede Wereldoorlog is Padua de enige universiteit die ooit een Gouden Medaille voor Militaire Dapperheid (een Italiaanse medaille die te vergelijken is met de Militaire Willems-Orde) ontving.

7. Universiteit van Salamanca, Spanje – 1218

De universiteit van Salamanca werd in 1218 officieel gesticht door koning Alfons IX van León. Het was toen de eerste en nu dus de oudste universiteit van Spanje. Tegenwoordig is de universiteit niet meer zo bekend als vlak na de oprichting. In 1254 noemde Paus Alexander IV het één van de vier belangrijkste universiteiten ter wereld (naast Cambridge [zie #6], Oxford [#5] en Bologna [#3]), en in 1255 werd Salamanca door de paus officieel als universiteit erkend, waarmee het de eerste ter wereld was. Evenwel is de op zes na oudste universiteit ter wereld nog altijd één van de belangrijkste universiteiten van Spanje, en staan er een kleine dertigduizend studenten ingeschreven.

6. Universiteit van Cambridge, Engeland – 1209

De beroemde rivaliteit tussen de universiteiten van Oxford en Cambridge begon al direct na de oprichting van Cambridge. De universiteit werd namelijk gesticht door een aantal geleerden uit Oxford die het klimaat in Oxford onwelgevallig was – stedelingen hadden er net twee geleerden omgebracht. Daarnaast waren Oxford en Cambridge eeuwenlang de enige twee universiteiten in Engeland. Tegenwoordig zijn de beide universiteiten erg gelijkwaardig. Beide behoren tot de absolute wereldtop van beste universiteiten (alhoewel Cambridge vaak net iets hoger staat) en beide zijn nagenoeg even goed bij de belangrijkste jaarlijkse uiting van rivaliteit, The Boat Race (alhoewel Cambridge ook daar net iets vaker wint).

5. Universiteit van Oxford, Engeland – 1167

Als het echter op anciënniteit aankomt is de universiteit van Oxford de duidelijke winnaar. Volgens de website van de universiteit begon men al in 1096 met lesgeven, en wordt 1167 als oprichtingsdatum gehanteerd, daar dat het jaar was dat koning Hendrik II van Engeland zijn onderdanen verbood aan de universiteit van Parijs (zie #4) onderwijs te volgen. Een echte formele oprichtingsdatum ontbreekt. Toch kunnen we met zekerheid stellen dat de universiteit in deze top 10 van oudste universiteiten ter wereld op de vijfde plaats moet staan, omdat bekend is dat Oxford tussen Parijs en Cambridge werd opgericht.

4. Universiteit van Parijs, Frankrijk – tussen 1150 en 1160

Het ontbreekt bij de universiteit van Parijs ook aan een echt duidelijke oprichtingsdatum, alhoewel met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid gesteld kan worden dat er al sinds halverwege de twaalfde eeuw les werd gegeven, wellicht zelfs nog eerder. De universiteit staat ook wel bekend als La Sorbonne, naar Robert le Sorbon, die in 1253 de eerste faculteit oprichtte. Voor de puristen dient overigens nog wel vermeld te worden dat de universiteit formeel niet langer bestaat, alhoewel de tijd die is verstreken sinds de opheffing koud bier is in vergelijking met de tijd die de op drie na oudste universiteit ter wereld heeft bestaan. Na de Parijse studentenrevolte in mei 1968 werd de universiteit opnieuw opgericht. Sinds 1970 is de universiteit formeel opgedeeld in dertien onafhankelijke universiteiten: Parijs I tot en met Parijs XIII.

3. Universiteit van Bologna, Italië – 1088

Volgens een geschiedkundig onderzoek in de negentiende eeuw is de universiteit van Bologna in 1088 opgericht, en tot op heden wordt dat jaartal aangehouden door de universiteit. Het is daarmee de oudste universiteit in de westerse wereld, en volgens sommigen zelfs de oudste universiteit ter wereld in de Europese zin van het woord (zie ook #2 en #1). De vermaardheid van de universiteit is niet meer zo groot als voorheen; de website van de universiteit vindt het bijvoorbeeld vermeldenswaardig dat de universiteit al jaren in de top 200 van beste universiteiten ter wereld staat (Oxford en Cambridge, #5 en #6 hierboven, staan in de top 10). Desalniettemin is het nog altijd één van de grootste en belangrijkste universiteiten van Italië.

2. Al-Azhar-universiteit, Caïro, Egypte – 970

De Al-Azhar-universiteit is lange tijd geen universiteit geweest in de ons bekende zin van het woord. Het werd opgericht als een centrum voor religieuze studies in de tijd van het kalifaat van de Fatimiden, die beweerden af te stammen van Fatima, de dochter van de profeet Mohammed. De universiteit is naar haar vernoemd, of althans naar haar bijnaam: Az-Zahra, de Stralende. Sinds 975 wordt er lesgegeven. Tegenwoordig (nou ja, sinds 1967) is de universiteit uitgebreid met een seculier gedeelte, waar ook wetenschap wordt beoefend die niet aan de islam is gelieerd.

1. Karueein-universiteit, Fez, Marokko – 859

Alhoewel sommige puristen de Karueein-universiteit niet beschouwen als top 10-materiaal, is dit volgens onder andere UNESCO en het Guinness Book of World Records wel degelijk de oudste universiteit ter wereld. Het was lange tijd na de oprichting in 859 net als de Al-Azhar-universiteit meer een spiritueel centrum, maar sinds een ingrijpende reorganisatie in 1947 wordt het in de academische wereld ook voor vol aangezien. Los van de definitiekwestie wordt het culturele, wetenschappelijke en religieuze belang van de Karueein-universiteit tijdens haar geschiedenis door de meeste historici onderkend. Tijdens de Middeleeuwen speelde het een leidende rol in de kennisvergaring van de regio, en nog altijd huisvest het één van de belangrijkste bibliotheken in de Arabische wereld. Kortom, wellicht is het in de enge zin des woords niet de oudste universiteit, maar in de ruime zin verdient de Karueein-universiteit ongetwijfeld de eerste plaats in deze top 10 van oudste universiteiten ter wereld.